A- A A+ | Tăng tương phản Giảm tương phản

Thơ văn Nguyễn Đình Chiểu – “vì sao có ánh sáng khác thường” (Đọc “Nguyễn Đình Chiểu, ngôi sao sáng trong văn nghệ của dân tộc” - Phạm Văn Đồng)

NGUYỄN VĂN TƯ

Phạm Văn Đồng là người học trò xuất sắc của Chủ tịch Hồ Chí Minh. Ông là nhà chính trị, nhà cách mạng, đồng thời là nhà văn hóa lớn của dân tộc. Chính tầm tư tưởng vĩ đại ấy, Phạm Văn Đồng đã có cái nhìn sắc sảo với tư cách một nhà phê bình khi viết về các nhà thơ lớn của dân tộc như: Nguyễn Trãi, Nguyễn Đình Chiểu... Tác phẩm Nguyễn Đình Chiểu, ngôi sao sáng trong nền văn nghệ dân tộc ra đời nhân kỷ niệm 75 năm ngày mất nhà thơ Nguyễn Đình Chiểu (1888 - 1963), đồng thời đây cũng là thời điểm cả nước ta tiến hành cuộc kháng chiến chống Mỹ giải phóng miền Nam, thống nhất tổ quốc. Chính vì vậy, tác phẩm có một ý nghĩa hết sức to lớn, không những định hướng cho độc giả hiểu đúng và sâu sắc thơ văn Đồ Chiểu mà còn khơi gợi tình cảm yêu nước, lòng căm thù giặc để quyết tâm đứng lên bảo vệ nước nhà. Cảm nhận và đánh giá tổng quát về thơ văn Nguyễn Đình Chiểu đã được Phạm Văn Đồng thể hiện qua một câu văn giàu tính hình tượng và có sức khái quát : "Trên trời có những vì sao có ánh sáng khác thường, nhưng con mắt của chúng ta phải chăm chú nhìn thì mới thấy, và càng nhìn thì càng thấy sáng. Văn thơ Nguyễn Đình Chiểu cũng vậy." Vâng, "vì sao có ánh sáng khác thường" ấy là một nhận định mới mẻ, đúng đắn, xứng đáng với những đóng góp to lớn mà suốt cuộc đời Nguyễn Đình Chiểu đã cống hiến cho dân tộc ta trên lĩnh vực văn chương.

Trước hết, chúng ta phải hiểu đúng nhận định của tác giả Phạm Văn Đồng về hình tượng "vì sao có ánh sáng khác thường" khi nói đến thơ văn Nguyễn Đình Chiểu. Đó là vẻ đẹp nằm ở chiều sâu nội dung tư tưởng, ở tấm lòng "địch khái" của một con người yêu nước, thương dân vô cùng sâu sắc giữa cuộc sống đời thường cũng như khi có giặc ngoại xâm. "Ánh sáng khác thường" ấy toát ra từ sự mộc mạc, giản dị về ngôn ngữ; cách diễn đạt gẫn gũi, dễ hiểu nên bắt rễ sâu vào tâm thức quần chúng Nhân dân. Có lẽ vì lâu nay phần lớn chúng ta hiểu còn hời hợt, nông cạn về thơ văn Nguyễn Đình Chiểu; chỉ nhìn vẻ trau chuốt, hoa mĩ thiên về hình thức nghệ thuật bên ngoài mà quên đặt cuộc đời và sáng tác của nhà thơ vào trong một hoàn cảnh hết sức đặc biệt: Bản thân mù lòa, đất nước lại đang bị giặc ngoại xâm giày xéo nên chưa thấy hết giá trị của bộ phận thơ văn yêu nước, chống Pháp cũng như kiệt tác Lục Vân Tiên.

Bên cạnh đó, tác giả Phạm Văn Đồng cũng định hướng để người đọc có phương pháp đúng đắn trong quá trình học tập và tìm hiểu thơ văn Nguyễn Đình Chiểu. Chính vẻ đẹp của "vì sao có ánh sáng khác thường" nên "phải chăm chú nhìn thì mới thấy, và càng nhìn thì càng thấy sáng". Nghĩa là đọc thơ văn Nguyễn Đình Chiểu, chúng ta phải biết đào sâu nghiên cứu, dày công suy nghĩ, phải tiếp cận một cách khoa học trong mối tương quan đặc thù giữa cuộc đời tác giả, hoàn cảnh đất nước với những sáng tác thơ văn, nhất là thơ văn yêu nước, chống Pháp và kiệt tác Lục Vân Tiên. "Ánh sáng khác thường" của vẻ đẹp tư tưởng, tình cảm nồng hậu và cao quý trên nền tảng đạo đức của Nhân dân được viền quanh một lớp ngôn ngữ thô mộc, gần gũi tưởng chừng như nôm na, "thóc mẩy" của cuộc sống đời thường. Vì thế, nếu không có một chiều sâu suy tư, một cái nhìn tổng quát và biện chứng chúng ta sẽ không thể nào nhận thấy hết được. Cách cảm nhận và đánh giá của Phạm Văn Đồng quả thật sâu sắc, đồng thời tác giả cũng đưa ra một phương pháp tiếp cận, nghiên cứu mới mẻ để minh chứng cho luận điểm bao quát của mình: Thơ văn Nguyễn Đình Chiểu là "vì sao có ánh sáng khác thường", không phải ai cũng dễ dàng nhận ra vẻ đẹp độc đáo ấy.

Khác với các bài nghiên cứu của các tác giả khác khi viết về Nguyễn Đình Chiểu, Phạm Văn Đồng đã có cách lập luận riêng của mình để chứng minh cho vẻ đẹp thơ văn Nguyễn Đình Chiểu. Quy trình lập luận ngược đi từ cuộc đời đến thơ văn yêu nước chống Pháp, sau đó mới đến tác phẩm Lục Vân Tiên quả là sâu sắc và mới mẻ. Theo tác giả, phải hiểu cuộc đời và con người Nguyễn Đình Chiểu với một nhân cách cao vời, một tấm lòng trọng nghĩa khinh tài trước rồi mới có thể hiểu thơ văn ông. Đọc văn chương Đồ Chiểu, nếu chỉ cốt tìm cái hay của nghệ thuật ngôn ngữ, hình tượng, sự lóng lánh của câu chữ quả là chưa hiểu gì về ông cả, nên cũng không thể nào nhận ra vẻ đẹp của "khác thường" từ thơ văn của người chí sĩ mù giàu lòng "địch khái".

Để chứng minh cho vẻ đẹp của "ánh sáng khác thường", trong phần đầu tác phẩm, Phạm Văn Đồng đã đi sâu cảm nhận, đánh giá về cuộc đời và quan niệm sáng tác của Nguyễn Đình Chiểu. Bằng lối văn nghị luận giàu cảm xúc, tác giả đã giúp người đọc thấy được nỗi đau và bất hạnh của một cuộc đời tài năng nhưng cũng lắm nghiệt ngã. Nguyễn Đình Chiểu lớn lên giữa vận nước điêu linh, gia đình sa sút, bản thân ông bị mù lòa rồi bị bội hôn. Chừng ấy nỗi niềm chung riêng đổ xuống một con người tuổi còn rất trẻ đã là một gánh nặng phận người không phải ai cũng có thể vượt qua. Tuy vậy, Nguyễn Đình Chiểu là tấm gương cao đẹp của nghị lực phi thường, một nhân cách sáng ngời đạo nghĩa. Từ đó, ông trở thành người yêu nước, thương dân, không chịu cúi đầu theo giặc trước sự mua chuộc, dụ dỗ của quân thù. Không trực tiếp cầm vũ khí đánh giặc, "vì mù cả hai mắt, hoạt động của người chiến sĩ Nguyễn Đình Chiểu chủ yếu là thơ văn". Điều đặc biệt, ngay từ lúc cầm bút, những tác phẩm của Đồ Chiểu đã “soi sáng tâm hồn trong sáng và cao quý lạ thường của tác giả, và ghi lại lịch sử một thời khổ nhục nhưng vĩ đại!”. Chính sự tiếp thu tư tưởng Nho giáo, sống gần dân và hiểu được tâm hồn cao đẹp của Nhân dân Nam Bộ giàu nghĩa khí, chính trực, Nguyễn Đình Chiểu đã có một quan niệm sáng tác văn chương hết sức tiến bộ. Ông xem văn chương là con thuyền chở đạo, chống lại ác tà: "Chở bao nhiêu đạo thuyền không khẳm/ Đâm mấy thằng gian bút chẳng tà".  Giữa cuộc sống đời thường, thơ văn Nguyễn Đình Chiểu ngợi ca đạo lý, nhân Nghĩa; khi đất nước có giặc ngoại xâm, thơ văn ông trở thành hòn tên , mũi đạn chống lại quân thù.

Sau luận điểm bàn về cuộc đời và quan niệm sáng tác để minh họa cho vẻ đẹp của "vì sao có ánh sáng khác thường", tác  giả Phạm Văn Đồng đi sâu vào cảm nhận thơ văn yêu nước, chống Pháp của Nguyễn Đình Chiểu. Theo đó, về nội dung tư tưởng, thơ văn yêu nước, chống Pháp của Đồ Chiểu là tiếng kèn xung trận, phục vụ đắc lực cho cuộc kháng chiến; làm sống lại phong trào kháng Pháp oanh liệt và bền bỉ của Nhân dân Nam Bộ. Dù triều đình thất bại, liên tiếp cắt đất cho giặc, từ ba tỉnh miền Đông rồi đến ba tỉnh miền Tây, song Nhân dân lao động và các bậc sĩ phu yêu nước vẫn kiên quyết đứng lên đánh giặc, lan rộng khắp "Lục tỉnh" để trở thành phong trào đấu tranh Nhân dân rộng lớn: Khởi nghĩa Trương Định ở Gò Công, Thủ khoa Huân ở Mĩ Tho, Nguyễn Trung Trực ở Rạch Giá... Dù nhiều cuộc khởi nghĩa bị nhấn chìm trong bể máu đau thương, song những tấm gương anh dũng hi sinh cho tổ quốc vẫn sáng ngời muôn thuở.

Hơn ai hết, chính thơ văn yêu nước của Nguyễn Đình Chiểu đã ghi lại những tấm lòng nghĩa sĩ kiên trung, bất khuất, ca ngợi những người anh hùng suốt đời tận trung với nước, than khóc cho những người liệt sĩ đã trọn nghĩa với dân. Văn tế nghĩa sĩ Cần Giuộc, Văn tế Trương Định, Xúc cảnh... là những tác phẩm yêu nước xuất sắc của cụ Đồ Chiểu. Đáng chú ý, trong cảm nhận của mình, Phạm Văn Đồng đã so sánh Văn tế nghĩa sĩ Cần Giuộc của Nguyễn Đình Chiểu với Bình Ngô đại cáo - áng thiên cổ hùng văn - của Nguyễn Trãi. Hai tác phẩm ra đời trong hai hoàn cảnh, hai thời buổi, nhưng đều là nỗi niềm lớn lao của một dân tộc anh hùng. Quả vậy, không đọc kỹ những áng văn thơ đánh Pháp của cụ Đồ Chiểu, không thấu hiểu được vận mệnh dân tộc trong hoàn cảnh lúc bấy giờ, làm sao Phạm Văn Đồng có thể cảm nhận thấu đáo và sâu sắc, thấy được "ánh sáng khác thường" từ những áng thơ văn đánh giặc sục sôi căm thù, dù rằng vẻ đẹp nghệ thuật chìm khuất phía sau. Rõ ràng, theo Phạm Văn Đồng, những vần thơ đánh giặc cứu nước của Nguyễn Đình Chiểu chính là "những đóa hoa, những hòn ngọc rất đẹp" mà phải chăm chú ngắm nhìn, lắng đọng biết bao suy tư, tâm tình thì người đọc mới có thể nhận ra điều đó. Vì vậy, đến Nguyễn Đình Chiểu, với những tác phẩm thơ văn chống Pháp, đã xứng đáng là tác giả tiêu biểu của văn học yêu nước buổi đầu. Từ đó, nhiều tác giả khác với những bông hoa thơ văn rực rỡ xuất hiện giữa thời buổi oanh liệt và đau thương của dân tộc: Phan Văn Trị, Nguyễn Thông, Bùi Hữu Nghĩa... đã tỏ rõ chí khí quật cường của Nhân dân ta quyết tâm đánh giặc cứu nước.

Cuối cùng, phải nói rằng, vẻ đẹp của "vì sao có ánh sáng khác thường" trong thơ văn Nguyễn Đình Chiểu chính là tác phẩm Lục Vân Tiên bất hủ. Truyện Lục Vân Tiên, qua cách cảm nhận của tác giả Phạm Văn Đồng, là bản trường ca ca ngợi chính nghĩa, đạo đức và những người trung nghĩa ở đời. Các nhân vật như Lục Vân Tiên, Kiều Nguyệt Nga, Tiểu Đồng, Tử Trực, Hớn Minh... là những người đáng kính, đáng yêu, trọng nghĩa, khinh tài, trải qua bao gian nguy, đau khổ vẫn phấn đấu vì nghĩa lớn. Vì vậy, đọc Lục Vân Tiên, chúng ta hết thảy đều xúc động, yêu chính nghĩa, ghét gian tà. Tác phẩm thực sự đã thổi vào hồn người biết bao điều tốt đẹp, khơi truyền lòng nhân ái, sự quả cảm và niềm tin vào những điều tốt đẹp ở đời.

Bên cạnh vẻ đẹp nội dung tư tưởng, Lục Vân Tiên được người ta say sưa nghe kể là vì văn hay của nó nữa. Về nghệ thuật, theo Phạm Văn Đồng, chúng ta phải thông cảm cho Nguyễn Đình Chiểu vì mù lòa mà không có điều kiện sửa chữa và duyệt lại văn bản. Tác giả chỉ viết một lối văn "nôm na", dễ hiểu, dễ nhớ để dễ truyền bá sâu rộng trong dân gian. Nhưng vượt qua tất cả, Lục Vân Tiên vẫn là "bản trường ca hấp dẫn từ đầu đến cuối", là cuốn sách nằm lòng của mọi người, nhất là Nhân dân Nam Bộ. Chính cách cảm nhận và đánh giá rất cao này của tác giả đã làm thay đổi sự nhìn nhận của nhiều người về tác phẩm Lục Vân Tiên.

Cảm nhận và đánh giá thơ văn Nguyễn Đình Chiểu, tác giả Phạm Văn Đồng đã có cách sắp xếp các luận điểm hết sức mới mẻ, tưởng chừng lộn xộn nhưng lại hợp lí và đầy dụng ý nghệ thuật: Nêu cuộc đời và quan niệm sáng tác của Nguyễn Đình Chiểu trước, rồi đến thơ văn yêu nước, cuối cùng mới đánh giá về tác phẩm Lục Vân Tiên. Qua đó, tác giả muốn chuyển tải thông điệp với người đọc: Muốn hiểu thơ văn Nguyễn Đình Chiểu, điều cốt yếu đầu tiên là phải hiểu được con người, thời cuộc, từ đó mới thấy được giá trị của thơ văn yêu nước, chống Pháp và tác phẩm Lục Vân Tiên của Nguyễn Đình Chiểu. Như vậy, đọc thơ văn Nguyễn Đình Chiểu là đọc ở tấm lòng, ở cốt cách trọng nghĩa khí, tình cảm yêu nước thiết tha và thương dân sâu sắc. Tư tưởng nội dung là cái cốt lõi ban đầu, sự trau chuốt chữ nghĩa hoa mĩ là cái theo sau vậy. Từ tình yêu đối với con người và thơ văn Nguyễn Đình Chiểu, nhất là tấm lòng yêu nước, thương dân trong hoàn cảnh cả dân tộc đánh Mỹ, Phạm Văn Đồng đã có những trang văn thật sự xúc động, ngôn ngữ lôi cuốn, hấp dẫn, lời văn trong sáng, dễ hiểu nhưng vẫn thấm đẫm cảm xúc trữ tình. Tóm lại, nghệ thuật của bài viết đã gắn bó hài hòa với thông điệp nội dung mà tác giả muốn gửi gắm đến người đọc, đó là ca ngợi cuộc đời cao đẹp và sự nghiệp thơ văn Nguyễn Đình Chiểu mãi mãi như vì sao sáng trên bầu trời văn nghệ dân tộc, nhưng đó là "vì sao có ánh sáng khác thường", "phải chăm chú nhìn thì mới thấy, và càng nhìn thì càng thấy sáng".

Từ tình yêu nước, thương dân trong hoàn cảnh cả dân tộc đánh Mỹ, khát vọng thống nhất hai miền Nam - Bắc, Phạm Văn Đồng đã khơi truyền cho người đọc về cuộc đời và thơ văn của một tác giả tiêu biểu trong nền văn học Việt Nam nửa cuối thế kỷ XIX: Nguyễn Đình Chiểu. Qua bài văn nghị luận rất mực xuất sắc này, Phạm Văn Đồng đã cảm nhận và đánh giá rất cao thơ văn Đồ Chiểu, đồng thời là một chí sĩ yêu nước, thương dân hết mực. Từ đó, độc giả càng hiểu sâu sắc hơn mối quan hệ giữa văn chương và cuộc sống, biết trân trọng và đề cao sứ mệnh của người nghệ sĩ chân chính suốt đời sống chết với Nhân dân.


Tin liên quan